काही भाज्या फक्त विशिष्ट ऋतूतच खायला मिळतात. या अशा भाज्यांचे औषधी गुणधर्म खूप असतात. निसर्गाने मुक्तहस्ते जी उधळण केलेली आहे तिचा मानवाने फक्त फायदा घेऊनच चालायचे नाही तर निसर्गाचे रक्षण करणे सुद्धा गरजेचे आहे.. या पृथ्वीवर कुठलीच गोष्ट विनाकारण नसते. प्रत्येक गोष्टीचे काहीतरी महत्व असते. हे महत्व जुन्या जाणत्या लोकांना होते व ते निसर्गाचा आदर करीत होते व आदर्श सुद्धा मानीत होते. आज आपली जीवनशैली खूप फास्ट झाल्याने आपण या सर्व गोष्टींपासून दूर चालले आहोत.. मात्र तरीही पावसाळ्यात आणि इतर ऋतूत निसर्ग आपल्याला जे जे बहाल करतो त्याचा आस्वाद घेणे गरजेचे आहे.. 

पावसाळ्यात ठाणे जिल्हा तसेच कर्जत आणि कसारा या सह्याद्रीच्या पायथ्याशी असलेल्या भागात निसर्गतः उगवणाऱ्या औषधी आणि पौष्टिक रानभाज्यांची मोठी रेलचेल असते. स्थानिक आदिवासी बांधव या भाज्या जंगलातून गोळा करून कर्जत, कसारा, आसनगाव आणि ठाणे स्टेशनच्या बाजारात विक्रीसाठी आणतात.खाली या भागांत प्रामुख्याने मिळणाऱ्या प्रमुख रानभाज्यांची सविस्तर माहिती दिली आहे..

१. शेवळं (Shevale)स्वरूप व वैशिष्ट्ये: हा पावसाळ्याच्या सुरुवातीला मिळणारा एक जंगली कंद आहे. याचे कोंब जमिनीतून वर येतात, जे दिसायला रंगीबेरंगी आणि वैशिष्ट्यपूर्ण असतात.चव आणि बनवण्याची पद्धत: ही भाजी चवीला थोडी खाजरी असते, त्यामुळे खाज घालवण्यासाठी यात आवळा किंवा काकड (एक जंगली आंबट फळ) टाकून ही भाजी बनवली जाते. ठाणे जिल्ह्यात ही भाजी मुख्यतः सुकट (वाळलेले मासे) किंवा हरभऱ्याची डाळ घालून आवडीने खाल्ली जाते.फायदे: यात फायबरचे प्रमाण भरपूर असते आणि ती पचनासाठी उत्तम मानली जाते..

२. कर्टुली / कारटोली (Kartoli / Spiny Gourd)स्वरूप व वैशिष्ट्ये: ही दिसायला लहान कारल्यासारखी पण अंगावर मऊ काटे असलेली गोल किंवा लंबगोलाकार भाजी आहे. ही वेलीला लागते.चव आणि बनवण्याची पद्धत: ही चवीला अजिबात कडू नसते. कांदा आणि हलके मसाले घालून याची सुकी भाजी किंवा काप करून फ्राय केले जातात.फायदे: कारटोली ही प्रचंड पौष्टिक आणि प्रोटीनयुक्त भाजी आहे. रक्तदाब (बीपी) आणि मधुमेहाच्या (डायबिटीज) रुग्णांसाठी ही अत्यंत गुणकारी मानली जाते..

३. फोडशी (Phodshi / Karvy)स्वरूप व वैशिष्ट्ये: पावसाच्या पहिल्या दोन-तीन सरी पडल्यानंतर डोंगराच्या उतारावर गवती पात्यांसारखी हिरवीगार फोडशी उगवते. हिची मुळे पांढरी आणि पाने हिरवी असतात.चव आणि बनवण्याची पद्धत: ही चवीला अत्यंत चवदार आणि मऊ असते. हिची भाजी करताना कांदा, लसूण आणि भिजवलेली चणाडाळ किंवा मूगडाळ वापरली जाते.फायदे: ही भाजी शरीरातील उष्णता कमी करण्यास मदत करते आणि रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवते..

४. टाकळा (Takla)स्वरूप व वैशिष्ट्ये: हा पावसाळ्यात रस्त्याच्या कडेला किंवा उघड्या जागेवर मोठ्या प्रमाणात उगवणारा एक लहान झुडूपवर्गीय वनस्पतीचा प्रकार आहे. याच्या कोवळ्या पानांची भाजी केली जाते.चव आणि बनवण्याची पद्धत: टाकळ्याची पाने स्वच्छ धुवून बारीक चिरून मेथीसारखी सुकी भाजी बनवली जाते. कोकण आणि ठाणे ग्रामीण भागात यात खोबरे घालून भाजी करण्याची पद्धत आहे.फायदे: टाकळा हा उष्ण प्रकृतीचा असतो. पावसाळ्यात होणारे त्वचारोग, खोकला आणि पोटाचे आजार दूर ठेवण्यासाठी हा अत्यंत फायदेशीर आहे..

५. लोथ (Loth)स्वरूप व वैशिष्ट्ये: शेवळ्यासारखीच दिसणारी पण आकाराने थोडी लहान असणारी ही भाजी कंद स्वरूपात उगवते. कर्जत-कसारा घाटातील जंगलात ही मोठ्या प्रमाणावर आढळते.चव आणि बनवण्याची पद्धत: ही भाजीसुद्धा बनवताना आंबट घटकांचा (चिंच किंवा कोकम) वापर करावा लागतो जेणेकरून गळ्याला खाज सुटत नाही.फायदे: ही भाजी पोटाच्या विकारांवर आणि रक्तशुद्धीकरणासाठी गुणकारी मानली जाते..

६. कुरडू (Kurdu)स्वरूप व वैशिष्ट्ये: ही पालेभाजी असून हिची पाने लांबट आणि कोवळी असतात. पावसाळ्यात शेताच्या बांधावर ही भाजी आपोआप उगवते.चव आणि बनवण्याची पद्धत: हिची चव साध्या माठाच्या किंवा चवळीच्या भाजीसारखीच छान लागते. कमी मसाल्यात ही झटपट शिजते.फायदे: मुतखडा (किडनी स्टोन) आणि लघवीच्या त्रासावर कुरडूची भाजी रामबाण उपाय मानली जाते..

- सौ. साईली सुनिल बनसोडे.. (व्यवस्थापिका / विशेष प्रतिनिधी ) शब्द खड्ग डिजिटल वृत्तपत्र..