सत्तेच्या समीकरणानुसार पक्ष बदलणारे नेते आणि विचारधारेवर विश्वास ठेवून काम करणारे कार्यकर्ते, यांच्यातील संघर्ष नेमका कधी संपणार?
राजकारणात पक्ष बदलणे ही काही नवीन गोष्ट नाही. राजकीय परिस्थिती, विचारांमधील मतभेद, नेतृत्वाशी असलेले मतभेद किंवा बदलती राजकीय समीकरणे अशा अनेक कारणांमुळे नेते एका पक्षातून दुसऱ्या पक्षात प्रवेश करतात. काही काळानंतर पुन्हा जुन्या पक्षात परततात. हा राजकीय प्रवास सुरूच असतो. मात्र, या सगळ्या घडामोडींमध्ये एक प्रश्न कायम अनुत्तरित राहतो, तो म्हणजे या राजकारणात भरडला कोण जातो?
मोठ्या नेत्यांचे पक्षांतर झाले की त्यांच्यासाठी पक्षाची दारे पुन्हा उघडली जातात. स्वागत समारंभ होतात, पुष्पगुच्छ दिले जातात, सत्कार होतात आणि नव्या राजकीय जबाबदाऱ्यांची चर्चा सुरू होते. कालपर्यंत ज्यांच्यावर टीका केली, त्यांच्याच मांडीला मांडी लावून बसण्याची वेळ येते. कालचे राजकीय विरोधक आजचे सहकारी होतात आणि कालचे सहकारी विरोधक ठरतात.
पण या सगळ्या राजकीय उलथापालथीत सामान्य कार्यकर्त्याचे काय?
एखाद्या नेत्याच्या शब्दावर विश्वास ठेवून वर्षानुवर्षे काम करणारा कार्यकर्ता, पक्षासाठी रस्त्यावर उतरणारा तरुण, निवडणुकीत घरदार सोडून प्रचार करणारा कार्यकर्ता आणि पक्षाची विचारधारा लोकांपर्यंत पोहोचवणारा निष्ठावंत माणूस अचानक संभ्रमात पडतो. कालपर्यंत ज्या नेत्याच्या समर्थनार्थ तो विरोधकांशी संघर्ष करत होता, तोच नेता दुसऱ्या पक्षात जातो. मग कार्यकर्त्याने कोणती भूमिका घ्यायची? कालपर्यंत ज्यांच्याविरुद्ध बोललो, त्यांच्याच बाजूने आता बोलायचे का?
नेत्यांसाठी पक्ष बदलणे हा राजकीय निर्णय असू शकतो; पण सामान्य कार्यकर्त्यासाठी तो भावनिक, वैचारिक आणि सामाजिक संघर्ष ठरतो.
राजकारणात विचारधारा महत्त्वाची की सत्ता? पक्षनिष्ठा महत्त्वाची की व्यक्तिनिष्ठा? आणि नेतृत्वावरचा विश्वास महत्त्वाचा की बदलत्या राजकीय परिस्थितीनुसार स्वतःची भूमिका बदलणे महत्त्वाचे?
हे प्रश्न आज प्रत्येक राजकीय कार्यकर्त्याने स्वतःला विचारण्याची गरज आहे.
एखाद्या नेत्याला पक्ष सोडण्याचा किंवा पुन्हा पक्षात येण्याचा अधिकार असू शकतो. लोकशाहीत राजकीय भूमिका बदलण्याचे स्वातंत्र्यही आहे. मात्र, भूमिका बदलताना त्यामागची कारणे जनतेसमोर स्पष्टपणे मांडण्याची नैतिक जबाबदारीही असते. केवळ राजकीय सोय, पद, सत्ता किंवा वैयक्तिक समीकरणे यांमुळे निर्णय घेतले जात आहेत का, हा प्रश्न जनतेला पडणे स्वाभाविक आहे.
कारण राजकारणात विश्वास निर्माण करण्यासाठी अनेक वर्षे लागतात; पण तोच विश्वास डळमळीत होण्यासाठी एक निर्णय पुरेसा ठरू शकतो.
विशेष म्हणजे, एखादा नेता पक्ष बदलतो तेव्हा त्याच्या समर्थकांनाही आपली भूमिका बदलावी लागते. त्यामुळे कार्यकर्त्यांची वैचारिक बांधिलकी नेमकी पक्षाशी असते, नेत्याशी असते की केवळ सत्तेच्या केंद्राशी असते, असा प्रश्न निर्माण होतो.
पक्ष बदलणाऱ्या प्रत्येक नेत्याला संधी मिळते; पण त्या नेत्यासाठी वर्षानुवर्षे काम करणाऱ्या कार्यकर्त्याच्या भावनांचा विचार कोण करणार? त्याच्या निष्ठेची किंमत कोण ठरवणार? आणि पक्षाच्या विचारधारेसाठी त्याने केलेल्या संघर्षाचे काय?
राजकीय पक्षांनीही या प्रश्नाकडे गांभीर्याने पाहण्याची गरज आहे. पक्षात येणाऱ्या प्रत्येक मोठ्या नेत्याचे स्वागत करताना जुन्या कार्यकर्त्यांच्या योगदानाकडे दुर्लक्ष होता कामा नये. कारण पक्षाची ताकद केवळ मोठ्या नेत्यांमध्ये नसते, तर तळागाळात काम करणाऱ्या सामान्य कार्यकर्त्यांमध्येही असते.
शेवटी प्रश्न एका पक्षाचा किंवा एका नेत्याचा नाही, तर राजकीय विश्वासार्हतेचा आहे.
पक्ष बदलणे हा एखाद्या नेत्याचा वैयक्तिक राजकीय निर्णय असू शकतो; पण त्या निर्णयाचा परिणाम हजारो कार्यकर्त्यांच्या राजकीय आयुष्यावर होत असेल, तर त्याची जबाबदारीही स्वीकारली पाहिजे.
जनता आणि कार्यकर्ते प्रत्येक नेत्याच्या निर्णयाकडे पाहत असतात. आज एका पक्षात, उद्या दुसऱ्या पक्षात आणि पुन्हा पहिल्या पक्षात, अशा राजकीय प्रवासात विचारधारा, तत्त्वे आणि निष्ठा यांचे स्थान नेमके काय उरते?
कारण पक्ष बदलल्याने राजकीय पत्ता बदलू शकतो; पण जनतेच्या मनातील विश्वास पुन्हा मिळवण्यासाठी केवळ पक्षप्रवेश पुरेसा नसतो. त्यासाठी कृतीतून विश्वासार्हता सिद्ध करावी लागते.
राजकारणात नेते येतील, जातील, पक्षांची समीकरणे बदलतील; पण या सगळ्या राजकीय खेळात सामान्य कार्यकर्ता आणि मतदार यांचा विश्वास हरवू नये, हीच लोकशाहीची खरी गरज आहे.
- प्रा. दिपक जाधव. संपादक शब्द खड्ग डिजिटल वृत्तपत्र..
Shabda Khadag © 2026. All Rights Reserved.
Developed By Vighnesh Technologies.