मुंबई महानगरपालिकेने (बीएमसी) बांधकाम आणि पाडकामाच्या ठिकाणी वायू प्रदूषण रोखण्यासाठी २८ कलमी मार्गदर्शक तत्त्वे जारी केली आहेत. या नियमांच्या अंमलबजावणीवर लक्ष ठेवण्यासाठी ७६ पथके तैनात करण्यात आली असून, त्यांच्याद्वारे अचानक तपासणी (सरप्राईज इन्स्पेक्शन) केली जाणार आहे. नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्यांवर कारणे दाखवा नोटीस बजावणे, काम थांबवण्याचे आदेश देणे किंवा संबंधित जागा सील करण्यासारखी कठोर कारवाई केली जाऊ शकते. या नियमांनुसार, धूळ रोखण्यासाठी संरक्षक आवरण (डस्ट बॅरियर्स) लावणे, पाणी फवारणे, प्रदूषण मोजणारी यंत्रणा बसवणे आणि सीसीटीव्ही कॅमेरे लावणे अनिवार्य आहे. हिवाळ्याच्या पार्श्वभूमीवर राबवण्यात येणाऱ्या या विशेष मोहिमेअंतर्गत, प्रत्येक पथकाला दररोज किमान दोन बांधकाम स्थळांची तपासणी करणे बंधनकारक आहे..

मुंबई: मुंबई महानगरपालिकेने (बीएमसी) शहरातील बांधकाम आणि पाडकामाच्या ठिकाणी होणारे वायू प्रदूषण नियंत्रित करण्यासाठी २८ कलमी मार्गदर्शक तत्त्वे जाहीर केली आहेत. या नियमांच्या अंमलबजावणीसाठी ७६ वॉर्ड-स्तरीय पथके अचानक तपासणी करणार आहेत. हिवाळ्याच्या काळात प्रदूषणाची पातळी वाढण्याची शक्यता लक्षात घेता, बीएमसीने कठोर पावले उचलली आहेत. नियमांचे उल्लंघन केल्यास संबंधित प्रकल्पांना कारणे दाखवा नोटीस दिली जाईल, काम थांबवण्याचे आदेश दिले जातील किंवा ती जागा सील केली जाईल, असा इशारा पालिकेने दिला आहे.

'मिड-डे'च्या वृत्तानुसार आणि बीएमसीच्या प्रसिद्धीपत्रकानुसार, २२ ऑक्टोबर २०२६ पर्यंत मुंबईत हवेची गुणवत्ता (AQI) 'चांगली' (Good) आणि 'समाधानकारक' (Satisfactory) श्रेणीत असलेले एकूण २३१ दिवस नोंदवले गेले आहेत. तुलनेसाठी, २०२५ मध्ये असे २१८ दिवस, २०२४ मध्ये २१६ दिवस आणि २०२३ मध्ये १८५ दिवस होते. केंद्रीय पर्यावरण मंत्रालयाच्या 'प्राणा' (PRANA) पोर्टलवरील आकडेवारीचा संदर्भ देत, बीएमसीने नमूद केले आहे की, २०१७-१८ ते २०२५-२६ या काळात मुंबईतील PM10 प्रदूषकांचे प्रमाण सुमारे ४८ टक्क्यांनी कमी झाले आहे.

बांधकाम स्थळांवर धूळ नियंत्रणाचे उपाय

२८ कलमी मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये बांधकाम स्थळांवर धूळ नियंत्रित करण्यासाठी विविध उपाय सुचवण्यात आले आहेत. यामध्ये बांधकाम सुरू असलेल्या जागांना हिरव्या कापडाने, तागाच्या कापडाने किंवा ताडपत्रीने पूर्णपणे झाकणे आणि पाडकाम सुरू असलेल्या इमारतींना वरपासून खालपर्यंत आच्छादित करणे समाविष्ट आहे. पाडकामाच्या वेळी सतत पाणी फवारणे अनिवार्य आहे, तर बांधकाम साहित्याची ने-आण करताना स्प्रिंकलर किंवा फॉगिंग सिस्टिमचा वापर करणे आवश्यक आहे.

या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, ७० मीटरपेक्षा जास्त उंच असलेल्या प्रकल्पांच्या ठिकाणी आणि एका एकरापेक्षा जास्त क्षेत्रावर पसरलेल्या बांधकाम प्रकल्पांच्या भोवती किमान ३५ फूट उंचीचे धातूचे पत्रे (मेटल-शीट बॅरिकेड्स) लावणे बंधनकारक आहे. एक एकरपेक्षा कमी क्षेत्रफळाच्या जागांवर किमान २५ फूट उंचीचे अडथळे (बॅरिकेड्स) असणे आवश्यक आहे. ग्राइंडिंग, कटिंग, ड्रिलिंग, सॉइंग आणि ट्रिमिंग यांसारखी कामे बंदिस्त जागेतच केली पाहिजेत आणि धूळ बाहेर पडू नये यासाठी सतत पाण्याची फवारणी किंवा फॉगिंग करणे आवश्यक आहे.

बांधकाम स्थळांवर सेन्सर-आधारित वायू प्रदूषण मॉनिटर्स अनिवार्य आहेत आणि जेव्हा रीडिंग निर्धारित मर्यादेपेक्षा जास्त असेल, तेव्हा विकासकांनी तात्काळ सुधारणात्मक कारवाई करणे आवश्यक आहे. बीएमसीने सांगितले की, ३,१६६ बांधकाम स्थळांवर हे मॉनिटर्स बसवण्यात आले आहेत आणि नागरी अधिकाऱ्यांना प्रदूषणाच्या पातळीवर लक्ष ठेवता यावे यासाठी ते एका केंद्रीय डॅशबोर्डला जोडण्यात आले आहेत. वाहनांची ये-जा, टायरची स्वच्छता आणि ओव्हरलोडिंगवर लक्ष ठेवण्यासाठी जागेच्या सीमेवर सीसीटीव्ही कॅमेरे देखील बसवणे आवश्यक आहे.

मार्गदर्शक तत्त्वांची अंमलबजावणी करण्यासाठी प्रभाग-स्तरीय पथके

अंमलबजावणीसाठी, बीएमसीने ७६ प्रभाग-स्तरीय प्रदूषण नियंत्रण पथके तैनात केली आहेत. या प्रत्येक पथकाला, प्रदूषणाच्या हॉटस्पॉटवर पाठपुरावा तपासणी करण्याव्यतिरिक्त, दररोज किमान दोन बांधकाम-स्थळांची तपासणी करणे आवश्यक आहे. प्रत्येक पथकामध्ये दोन प्रभाग अभियंता, एक पोलीस कर्मचारी, एक मार्शल आणि एक वाहन यांचा समावेश असून, त्याचे नेतृत्व एक वरिष्ठ प्रभाग अधिकारी करतात. कारवाई सुरू करण्यापूर्वी, तपासणी अहवाल, छायाचित्रे आणि व्हिडिओद्वारे उल्लंघनांची नोंद केली जाईल.

या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, बांधकाम आणि पाडकामाचा कचरा विहित कचरा व्यवस्थापन योजनेनुसार, निर्धारित उतरवण्याच्या ठिकाणी नेणे आवश्यक आहे. कचरा उतरवल्यानंतर वाहने स्वच्छ करणे आवश्यक आहे, तर कचऱ्याची वाहतूक आणि अधिकृत विल्हेवाट मुंबई डेब्रिस कंट्रोल अँड ट्रॅकिंग सिस्टीमद्वारे (Mumbai Debris Control and Tracking System) ट्रॅक केली जाते. विशेष पथके बेकायदेशीर कचरा टाकण्यावर, विशेषतः रात्रीच्या वेळी, लक्ष ठेवतील.

रस्त्यावरील धूळ आणि वाहनांमुळे होणाऱ्या प्रदूषणाची तपासणी

रस्त्यावरील धूळ कमी करण्यासाठी, बीएमसीने सांगितले की ते २९ बहुउद्देशीय वाहनांचा वापर करून सखोल स्वच्छता आणि नियमित झाडपूस करत आहेत. विकासक आणि कंत्राटदारांनी त्यांच्या बांधकाम स्थळालगतचे रस्ते स्वच्छ करणे, बाहेर पडण्याच्या मार्गांवर टायर धुण्याची सुविधा बसवणे आणि बांधकाम साहित्य वाहून नेणारी वाहने पूर्णपणे झाकलेली, क्षमतेपेक्षा जास्त भार नसलेली व त्यांच्याकडे प्रदूषण नियंत्रणाचे वैध प्रमाणपत्र असल्याची खात्री करणे आवश्यक आहे. रेडी-मिक्स काँक्रीटच्या वाहनांची तपासणी करण्यासाठी आणि दृश्यमान प्रदूषण करणाऱ्या वाहनांवर कारवाई करण्यासाठी महापालिका मुंबई वाहतूक पोलिसांशी समन्वय साधत आहे.

या उपाययोजनांमध्ये उघड्यावर जाळण्यासही मनाई आहे, ज्यावर कचरा टाकण्याच्या जागा आणि बांधकाम स्थळांसह संपूर्ण मुंबईत बंदी आहे. लाकूड जाळण्यास परावृत्त करण्यासाठी विकासकांनी कामगारांसाठी जेवणाची व्यवस्था करणे आणि मजूर व सुरक्षा रक्षकांसाठी इलेक्ट्रिक हीटर उपलब्ध करून देणे आवश्यक आहे.

बेकऱ्यांसाठी स्वच्छ इंधनाची आवश्यकता

बीएमसीने म्हटले आहे की मुंबईतील सूक्ष्म कणांच्या उत्सर्जनात बेकरींचा वाटा अंदाजे ३.५ टक्के आहे. शहरातील ५९३ बेकरींपैकी २०९ आधीच स्वच्छ इंधन वापरत होत्या, १७५ ने रूपांतरण केले होते, ६९ मध्ये रूपांतरणाची प्रक्रिया सुरू होती, ८७ नियमांचे पालन करत नव्हत्या आणि आठ बंद झाल्या होत्या. नवीन बेकरी परवान्यांसाठी स्वच्छ इंधन आवश्यक असेल आणि मंजुरीपूर्वी नियमांचे पालन तपासले जाईल.

हिवाळी उपाययोजना आणि फटाक्यांवर निर्बंध

महापालिका १० स्मशानभूमींमध्ये वायू प्रदूषण नियंत्रण उपकरणे देखील बसवत आहे. २०२६ च्या हिवाळी प्रदूषण निवारण योजनेत बांधकाम स्थळांवरील नियमांचे पालन, प्रदूषणाची प्रमुख केंद्रे, रस्त्यावरील धूळ, उघड्यावर जाळणे आणि वाहनांची तपासणी यांचा समावेश आहे. दिवाळीपूर्वी, बीएमसीने पुन्हा एकदा स्पष्ट केले आहे की सार्वजनिक रस्ते, पदपथ, गल्ल्या आणि शांतता क्षेत्रांसह इतर सार्वजनिक ठिकाणी फटाके फोडण्यास बंदी आहे.