'बालपण जिवंत ठेवा': शिक्षक दिनानिमित्त पंतप्रधान नरेंद्र मोदींचे शिक्षकांना आवाहन - स्क्रीनचे व्यसन व अमली पदार्थांच्या आहारी जाण्यापासून मुलांना वाचवा आणि त्यांची सर्जनशीलता जोपासा..

शिक्षक दिनानिमित्त पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी 'राष्ट्रीय शिक्षक पुरस्कार' विजेत्यांशी संवाद साधला. या चर्चेत नाविन्यपूर्ण अध्यापन पद्धती, विद्यार्थ्यांमधील सुप्त गुण, स्क्रीनचे व्यसन, अमली पदार्थांचा धोका आणि सर्जनशीलता यांसारख्या विषयांवर चर्चा झाली. त्यांनी शिक्षकांना केवळ पाठ्यपुस्तकांच्या पलीकडे जाऊन विचार करण्याचे आणि मुलांमधील कुतूहल व त्यांचे बालपण जपण्यास मदत करण्याचे आवाहन केले..

नवी दिल्ली: पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी शुक्रवारी '७, लोक कल्याण मार्ग' येथे राष्ट्रीय शिक्षक पुरस्कार विजेत्यांचे स्वागत केले. यावेळी त्यांनी पुरस्कार विजेत्यांशी नाविन्यपूर्ण अध्यापन पद्धती, वक्तृत्व, स्क्रीनचे व्यसन, अमली पदार्थांचा धोका आणि "बालपण जिवंत ठेवण्याची गरज" या विषयांवर हलक्या-फुलक्या पण विचारप्रवर्तक वातावरणात संवाद साधला.

शिक्षक दिनानिमित्त या संवादाचा व्हिडिओ शेअर करताना पंतप्रधान मोदींनी 'एक्स' (X) वर लिहिले, "शिक्षक दिन हा समाजातील शिक्षकांच्या महत्त्वपूर्ण योगदानाची दखल घेण्याचा दिवस आहे. तसेच, डॉ. एस. राधाकृष्णन यांना आदरांजली वाहण्याचाही हा दिवस आहे. काल जेव्हा राष्ट्रीय शिक्षक पुरस्कार विजेत्यांना '७, लोक कल्याण मार्ग' येथे आमंत्रित करण्यात आले, तेव्हा काय घडले ते पहा."

एका शिक्षिकेने पंतप्रधानांना सांगितले की त्या मुलांना नाविन्यपूर्ण पद्धतीने मुलाखती कशा घ्यायच्या हे शिकवत आहेत; त्यावर पंतप्रधान मोदींनी मिश्किल टिप्पणी केली. "ते घरीही त्यांच्या पालकांच्या मुलाखती घेत असतील ना? जसे की, 'तुम्ही हेच जेवण का बनवले? ते अशाच प्रकारे का बनवले? हा निर्णय कोणी घेतला? बजेटवर किती खर्च झाला?'" असे ते म्हणाले. त्यावर त्या शिक्षिका हसल्या आणि म्हणाल्या, "हो सर. आणि आता तर केवळ गंमत म्हणून माझ्या शाळेतील सर्व मुलांना पत्रकार बनायचे आहे."

दुसऱ्या एका शिक्षिकेला, ज्या विद्यार्थ्यांना वक्तृत्वाचे प्रशिक्षण देतात, तेव्हा एक पेचप्रसंग निर्माण झाला जेव्हा पंतप्रधान मोदींनी विचारले, "जर मी तुमचा विद्यार्थी असतो आणि मला कुशल वक्ता बनायचे असते, तर तुम्ही मला काय सल्ला दिला असता? मी काय केले पाहिजे?"

"सर्वात आधी, तुमच्यात आत्मविश्वास असणे आवश्यक आहे. आत्मविश्वास हा भरपूर सरावाने येतो," असे त्या म्हणाल्या; पण काही क्षणांतच त्यांनी कबूल केले की त्या स्वतःच थोड्या अस्वस्थ (नर्व्हस) होत होत्या.

"क्षमस्व सर... तुमचे व्यक्तिमत्त्व (aura) पाहून मलाही थोडी भीती वाटत होती," असे त्या म्हणाल्या. त्यावर पंतप्रधानांच्या चेहऱ्यावर हास्य उमटले आणि त्यांनी विचारले, "म्हणजे तुमचे असे म्हणणे आहे की, वक्ता होण्यासाठी व्यक्तीचे व्यक्तिमत्त्व प्रभावी (aura) नसावे का?" त्वरीत स्पष्टीकरण देत त्या म्हणाल्या, "नाही, ते प्रत्येकाकडे असायलाच हवे. तुमचे तर आधीपासूनच तिथे आहे, सर." त्यावर पंतप्रधान मोदी म्हणाले, "मग लोक ऐकणार नाहीत! ते फक्त तुमच्या व्यक्तिमत्त्वाच्या प्रभावाकडेच पाहत राहतील." शिक्षिकेने स्मितहास्य करत पुढे म्हटले, "ते कदाचित तुमच्याकडेच पाहत राहतील, सर."

पंतप्रधान मोदींनी शिक्षकांना असेही विचारले की, अभ्यासात फारसे हुशार नसलेल्या विद्यार्थ्यांमधील सुप्त गुण ओळखण्याचे प्रयत्न त्यांनी केले आहेत का.

"असे होऊ शकते की एखादे मूल अभ्यासात तितकेसे चांगले नसेल. पण देवाने प्रत्येकाला काहीतरी विशेष क्षमता दिली आहे. तुम्ही शिक्षक त्यांचे ते गुण ओळखण्याचा प्रयत्न करता का?" असा प्रश्न त्यांनी विचारला. त्यावर एका शिक्षिकेने उत्तर दिले, "आम्ही खूप प्रयत्न करतो. खरं तर, तोच आमचा प्रयत्न असतो; कारण माझा असा विश्वास आहे की आमच्या शाळेतील किंवा वर्गातील प्रत्येक मुलामध्ये एक वेगळा गुण, वेगळी प्रतिभा आणि वेगळे आव्हान असते."

पुरस्कार विजेत्यांपैकी एका शिक्षिकेने पंतप्रधान मोदींच्या 'एकलव्य शाळा' उपक्रमाचे श्रेय दिले, ज्यामुळे पहिल्या पिढीतील शिकणाऱ्या विद्यार्थ्यांच्या (ज्यांच्या कुटुंबात यापूर्वी कोणीही शिक्षण घेतलेले नाही अशांच्या) आकांक्षा बदलल्या आहेत. त्या म्हणाल्या, "एकलव्य शाळा सुरू करून तुम्ही केवळ एक शाळा उभारली नाही... तर माझ्या मते, तुम्ही अशा अनेक कुटुंबांशी नाते जोडले आहे जी आज पहिल्या पिढीतील शिकणारी कुटुंबे आहेत; ज्यांनी यापूर्वी कधी शाळा पाहिली नव्हती. त्यांची मुले आता एनआयटी (NIT) आणि आयआयटी (IIT) ची स्वप्ने पाहत आहेत आणि वैद्यकीय प्रवेश परीक्षा उत्तीर्ण होत आहेत."

महिलांमध्ये स्तनाच्या कर्करोगाबाबत (ब्रेस्ट कॅन्सर) जागरूकता निर्माण करण्याचे काम करणाऱ्या एका शिक्षिकेने शाळांमधील आपल्या प्रयत्नांबद्दल सांगितले, "आजही, स्तनाचा कर्करोग हा असा विषय आहे ज्याबद्दल बोलायला महिला खूप संकोच करतात. त्यामुळे, आम्ही आमच्या क्षमतेनुसार काही गोष्टी करतो, जसे की प्राथमिक तपासणी (स्क्रीनिंग) किंवा त्यांना काही गोष्टी सांगणे, जेणेकरून त्यांना सुरुवातीच्या टप्प्यावरच समजेल की त्यांना डॉक्टरांच्या सल्ल्याची गरज आहे की नाही."

यावर प्रतिक्रिया देताना पंतप्रधान मोदींनी काशीमधील आपल्या मोहिमेची आठवण सांगितली. ते म्हणाले, "तुम्ही या विषयावर काम करत आहात आणि मी काशीचा खासदार आहे, त्यामुळे मी तिथे स्तनाच्या कर्करोगाबाबत जागरूकता निर्माण करण्यासाठी एक मोहीम सुरू केली होती. आणि मला खूप आनंद आहे की आजकाल महिला स्वतःहून तपासणीसाठी पुढे येत आहेत." त्यांनी पुढे सांगितले की, या उपक्रमामुळे एका दिवसात सर्वाधिक लोकांची तपासणी करण्याचा 'गिनीज वर्ल्ड रेकॉर्ड' नोंदवण्यातही मदत झाली होती.

सध्याच्या आव्हानांकडे वळताना, पंतप्रधान मोदींनी मुलांमध्ये वाढत्या 'स्क्रीन टाइम'ला (मोबाईल किंवा टीव्ही पाहण्याच्या वेळेला) "एका प्रकारचे व्यसन" असे संबोधले आणि त्यातून बाहेर पडण्यासाठी खेळ व सर्जनशील उपक्रमांमध्ये सहभाग घेण्याचा सल्ला दिला. ते म्हणाले, "एकतर ते मूल खेळांमध्ये खूप रस घेऊ लागेल... आणि खेळांचा अर्थ माझा व्हिडिओ गेम्स असा नाही, तर प्रत्यक्ष मैदानावर खेळणे असा आहे. मग हळूहळू ते त्यातून बाहेर येऊ शकतील. आणि आपण मुलांना जास्तीत जास्त सर्जनशील कामांमध्ये गुंतवण्याची सवय लावली पाहिजे, तसेच त्यासाठी काही कार्यक्रमही आखले पाहिजेत."

त्यांनी विद्यार्थ्यांमधील अमली पदार्थांच्या व्यसनाबाबतही चिंता व्यक्त केली आणि शिक्षकांना सतर्क राहण्याचे आवाहन केले. "अमली पदार्थांच्या समस्येचाच विचार करा. ही समस्या आता केवळ मोठ्या शहरांपुरती किंवा विद्यापीठांपुरती मर्यादित राहिलेली नाही; अनेकदा तर ते नक्की काय आहे हे कोणालाच माहीत नसते, कोणीतरी येते आणि ते देऊन जाते," असे सांगत त्यांनी शिक्षकांना मुलांच्या वर्तणुकीतील बदलांकडे लक्ष देण्यास सांगितले.

संवादाचा समारोप करताना पंतप्रधान मोदींनी शिक्षण क्षेत्रातील सर्वांना एक व्यापक आवाहन केले. "आपल्याला पुस्तके आणि अभ्यासक्रमाच्या पलीकडे जाऊन मुलांच्या जीवनाशी जोडले जाण्याची गरज पूर्वीपेक्षा अधिक आहे. मुलांमधील बालपण हरवू देऊ नये. आणि हे बालपण जिवंत ठेवण्याचे सर्वात मोठे काम शिक्षकच करू शकतात. मुलाच्या मनातील 'बालपण' टिकून राहील याची काळजी घेणे हे शिक्षकाचेच काम आहे," असे ते म्हणाले आणि पुरस्कार विजेत्यांना शुभेच्छा दिल्या.

राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांनी शुक्रवारी नवी दिल्लीतील विज्ञान भवन येथे ४८ शालेय शिक्षकांना 'राष्ट्रीय शिक्षक पुरस्कार' प्रदान केले. या पुरस्कार विजेत्यांची निवड जिल्हा, राज्य आणि राष्ट्रीय अशा तीन टप्प्यांवरील प्रक्रियेद्वारे करण्यात आली होती.

पुरस्कार विजेत्यांमध्ये २६ पुरुष आणि २२ महिलांचा समावेश असून, ते २७ राज्ये, सात केंद्रशासित प्रदेश आणि केंद्र सरकारच्या सहा संस्थांचे प्रतिनिधित्व करतात.

माजी राष्ट्रपती डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांची जयंती साजरी करण्यासाठी दरवर्षी ५ सप्टेंबर रोजी 'शिक्षक दिन' साजरा केला जातो. ते एक तत्त्ववेत्ता, विद्वान आणि शिक्षक होते; देशभरातील शिक्षकांसाठी समर्पित असलेल्या या दिवसाद्वारे त्यांच्या योगदानाचा आणि वारशाचा सन्मान केला जातो.