'ॲनालॉग पनीर' हे पनीरसारखेच दिसणारे एक उत्पादन आहे, जे दुधातील स्निग्धांश (फॅट) काढून त्याऐवजी वनस्पती तेले किंवा दुधाव्यतिरिक्त इतर प्रकारची चरबी (non-dairy fats) वापरून बनवले जाते. पूर्णपणे दुधापासून बनवल्या जाणाऱ्या पारंपरिक पनीरच्या विपरीत, ॲनालॉग पनीरमध्ये स्किम्ड मिल्क पावडर, वनस्पतीजन्य फॅट, स्टार्च, इमल्सिफायर्स आणि स्टॅबिलायझर्स यांसारखे घटक असू शकतात. याचे उत्पादन करणे साधारणपणे स्वस्त पडते आणि अनेकदा रेस्टॉरंट्समध्ये याचा वापर केला जातो.

महाराष्ट्र अन्न व औषध प्रशासन (FDA) आयुक्त तुकाराम मुंडे यांनी संपूर्ण राज्यात ॲनालॉग पनीरचे उत्पादन, विक्री, वितरण आणि साठवणूक यांवर एक वर्षाची बंदी जाहीर केल्यानंतर हे उत्पादन चर्चेत आले आहे. ग्राहकांची दिशाभूल रोखणे आणि दुग्धजन्य पदार्थांच्या बाजारपेठेत अधिक पारदर्शकता आणणे हा या निर्णयाचा उद्देश आहे. तसेच, या आदेशाचे उल्लंघन करणाऱ्यांवर 'अन्न सुरक्षा आणि मानके कायद्या'अंतर्गत (Food Safety and Standards Act) दंड, कारावास किंवा दोन्ही प्रकारची कारवाई केली जाऊ शकते, असा इशाराही प्रशासनाने दिला आहे.

ॲनालॉग पनीरची माहिती

ॲनालॉग पनीर हे पनीरसारखेच दिसणारे एक उत्पादन आहे, जे दुधातील स्निग्धांश (फॅट) काढून त्याऐवजी वनस्पती तेले किंवा दुधाव्यतिरिक्त इतर प्रकारची चरबी वापरून बनवले जाते. पूर्णपणे दुधापासून बनवल्या जाणाऱ्या पारंपरिक पनीरच्या विपरीत, ॲनालॉग पनीरमध्ये स्किम्ड मिल्क पावडर, वनस्पतीजन्य फॅट, स्टार्च, इमल्सिफायर्स आणि स्टॅबिलायझर्स यांसारखे घटक असू शकतात. याचे उत्पादन करणे साधारणपणे स्वस्त पडते आणि खर्च कमी करण्यासाठी रेस्टॉरंट्स, केटरिंग सेवा व प्रक्रिया केलेल्या खाद्यपदार्थांमध्ये याचा वापर केला जातो.

अन्न सुरक्षा मानकांनुसार उत्पादन केल्यास ॲनालॉग पनीर मुळात असुरक्षित नसते; तरीही, आपण अस्सल पनीरऐवजी दुधाला पर्याय असलेले उत्पादन (milk substitute) खरेदी करत आहोत, याची स्पष्ट माहिती ग्राहकांना दिली पाहिजे, असे तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे.

महाराष्ट्राने बनावट 'ॲनालॉग' पनीरचे उत्पादन, वितरण आणि विक्री यांवर संपूर्ण एका वर्षासाठी अधिकृतपणे बंदी घातली आहे. महाराष्ट्र एफडीएचे आयुक्त तुकाराम मुंडे यांनी ३० जुलै २०२६ रोजी यासंदर्भातील राजपत्रित आदेश जारी केला आणि अन्न व्यवसायिकांना या आदेशाचे काटेकोरपणे पालन करण्याचे निर्देश दिले. बंदीचे उल्लंघन करून ॲनालॉग पनीरचे उत्पादन, साठवणूक, वितरण किंवा विक्री करताना आढळणाऱ्या कोणत्याही व्यक्तीवर किंवा व्यवसायावर कायदेशीर कारवाई केली जाऊ शकते; यामध्ये 'अन्न सुरक्षा आणि मानके कायद्या'अंतर्गत आर्थिक दंड आणि कारावासाच्या शिक्षेचा समावेश आहे. महाराष्ट्रातील पनीरच्या अलीकडील नमुन्यांपैकी ३५ टक्क्यांहून अधिक नमुने वनस्पतीजन्य फॅटच्या भेसळीमुळे गुणवत्तेच्या चाचणीत नापास झाल्याचे धक्कादायक अहवाल समोर आल्यानंतर ही कठोर कारवाई करण्यात आली आहे. ग्राहक सूचना

ग्राहकांना सल्ला देण्यात येत आहे की, त्यांनी विश्वसनीय ब्रँड्स किंवा परवानाधारक डेअरी आउटलेट्समधूनच पनीर खरेदी करावे आणि त्यातील घटकांसाठी खाद्यपदार्थांचे लेबल काळजीपूर्वक तपासावे. जर एखाद्या उत्पादनामध्ये वनस्पतीजन्य चरबी (व्हेजिटेबल फॅट) असेल किंवा त्यावर 'ॲनालॉग' किंवा 'नक्कल' दुग्धजन्य पदार्थ असे वर्णन केलेले असेल, तर ते पारंपरिक दुधापासून बनवलेल्या पनीरपेक्षा वेगळे आहे. एफडीएने (FDA) लोकांना चुकीचे लेबल लावलेल्या किंवा भेसळयुक्त पनीरच्या संशयास्पद प्रकरणांची माहिती अन्न सुरक्षा प्राधिकरणांना देण्याचे आवाहनही केले आहे.