इतिहास, बौद्ध परंपरा आणि प्रकाशाचे महत्त्व..

भारतीय संस्कृतीमध्ये दिवाळी हा प्रकाशाचा उत्सव म्हणून ओळखला जातो. अंधारातून प्रकाशाकडे, अज्ञानातून ज्ञानाकडे आणि दुःखातून आनंदाकडे जाण्याचा संदेश हा सण देतो.

भगवान गौतम बुद्ध आणि दिवाळी यांचा संबंध काय, हा प्रश्न अनेकांच्या मनात निर्माण होतो.

सिद्धार्थ गौतम यांनी वयाच्या २९व्या वर्षी राजवैभवाचा त्याग करून सत्याच्या शोधासाठी गृहत्याग केला. पत्नी यशोधरा, पुत्र राहुल आणि वडील राजा शुद्धोधन यांना मागे सोडून ते ज्ञानप्राप्तीच्या मार्गावर निघाले.

दीर्घ साधनेनंतर बोधगया येथे त्यांना ज्ञानप्राप्ती झाली. ते सम्यक संबुद्ध झाले.

त्यानंतर त्यांनी अनेक ठिकाणी जाऊन धम्माचा उपदेश केला. त्यांच्या ज्ञानप्राप्तीची वार्ता कपिलवस्तूपर्यंत पोहोचली. राजा शुद्धोधन यांना आपल्या पुत्राला पुन्हा भेटण्याची इच्छा होती.

अखेर बुद्धांनी आपल्या जन्मभूमी कपिलवस्तूला भेट दिली. त्यांच्या आगमनाने शाक्य कुळामध्ये आनंदाचे वातावरण निर्माण झाले. वडील शुद्धोधन, पत्नी यशोधरा आणि पुत्र राहुल यांची भेट झाली.

दिव्यांच्या प्रकाशाची आख्यायिका..

लोकपरंपरेत अशी कथा सांगितली जाते की, अनेक वर्षांनंतर तथागत बुद्ध आपल्या जन्मभूमीत परतले तेव्हा त्यांच्या स्वागतासाठी संपूर्ण नगरी दिव्यांनी उजळवण्यात आली होती.

घराघरांत दिवे लावून आनंदोत्सव साजरा करण्यात आला, अशी मान्यता काही ठिकाणी प्रचलित आहे.

मात्र या घटनेलाच दिवाळीची सुरुवात मानण्यास पुरेसा ऐतिहासिक पुरावा उपलब्ध नाही.

बुद्धविचार आणि प्रकाश

भगवान बुद्धांनी माणसाला अंधश्रद्धेपेक्षा प्रज्ञा, द्वेषापेक्षा मैत्री, हिंसेपेक्षा अहिंसा आणि अज्ञानापेक्षा ज्ञानाचा मार्ग दाखवला.

त्यांच्या शिकवणीत करुणा, समता, बंधुता आणि प्रज्ञेला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.

म्हणून दिवाळीच्या निमित्ताने आपण केवळ घरात दिवे लावू नयेत, तर आपल्या विचारांमध्येही ज्ञानाचा प्रकाश निर्माण करावा.

निष्कर्ष

दिवा हा केवळ प्रकाश देणारा घटक नाही, तर तो आशा, ज्ञान आणि सकारात्मकतेचे प्रतीक आहे.

भगवान बुद्धांच्या विचारांचा स्वीकार करून प्रत्येकाने आपल्या जीवनात मैत्री, करुणा, प्रज्ञा आणि समतेचा प्रकाश निर्माण करणे, हाच या प्रकाशोत्सवाचा एक सुंदर अर्थ ठरू शकतो.

प्रकाश बाहेरचाच नव्हे, तर मनामनांतही उजळला पाहिजे!

— प्रा. दिपक जाधव..संपादक शब्द खड्ग..